Ban đầu, khi đọc văn của Nguyễn Tuân, tôi thấy ông luôn tỏ ra tự hào rằng mình là người thường xuyên trân trọng nghệ thuật viết hoa. Vì thế, tôi và nhiều người khác đã coi ông là một nhà văn duy mĩ, với quan niệm về nghệ thuật hơn tất cả mọi thứ trên đời. Nhưng khi đọc và suy ngẫm về những tác phẩm và cuộc đời của GS Nguyễn Đăng Mạnh, tôi mới thấm thía rằng: Đó chỉ là lời đỏm dưng, cách ông thể hiện sự phẫn nộ với xã hội mà ông cho rằng chống đối cái đẹp. Ông mang một tâm hồn nhân văn đầy tình cảm, phản ánh qua từng dấu câu và từng chữ viết. Vì thế, khi tôi giảng văn của ông cho học trò nghe về bài “Chữ Người Tử Tù”, tôi hiểu hơn về niềm tin của ông về sự bất diệt của cái đẹp trong cuộc sống.

Cái Đẹp của Nguyễn Tuân

Với Nguyễn Tuân, cái đẹp là sự kết hợp của tài hoa, khí phách và thiên lương trong từng con người. Đối với ông, đẹp không đối lập với tài và tâm. Thực tế, tâm, tài và đẹp là một thể. Trong tác phẩm của mình, Nguyễn Tuân đã tạo ra ba nhân vật đặc biệt, mỗi nhân vật là phản ánh của ba khía cạnh này, và tạo ra “một cảnh tượng chưa từng có” để truyền tải thông điệp về sự chiến thắng của cái đẹp.

Trước hết, ông Huấn, một người làm việc tại nhà Nho, tượng trưng cho cái đẹp hoàn hảo nhất trong văn học của người dân tộc Nguyễn. Ông có tài hoa của một nghệ sĩ thực thụ, là điều mà Nguyễn Tuân luôn tìm kiếm trong 77 năm sự nghiệp của mình. Nét chữ của ông tràn đầy hoài bão của một con người. Chữ của ông là nét chữ của một con người. Vì vậy, chữ Huấn Cao đã trở thành “vật báu trên đời”, mà nhiều người khao khát có được, như viên quản ngục chẳng hạn. Nhưng chỉ có tài hoa viết chữ đẹp không đủ để Huấn Cao trở thành biểu tượng cho cái đẹp. Ông còn là người “văn võ đều có tài cả”. Không chỉ nổi tiếng với tài nghệ “vượt ngục”, điều đặc biệt của người này là sự mạnh mẽ và gan dạ của một anh hùng. Cách ông đối mặt với lời đe dọa của tên lính giải tù, cách ông nhận rượu từ kẻ địch, cách ông đối mặt với ngục quan… tất cả những điều này đều khiến chúng ta nghĩ đến những người anh hùng. Tuy nhiên, trong lòng ông cũng có một khía cạnh mềm mỏng và tình cảm, nhưng đó cũng chính là sức mạnh của một nghệ sĩ. Khi nghe những lời của quản ngục, ông Huấn “lặng nghĩ”, sau đó “mỉm cười” và thậm chí còn nói với người khác rằng “Thiếu chút nữa, ta đã mất một tấm lòng trong thiên hạ”. Người không sợ trời, không sợ vua, đó cũng là người nghệ sĩ có tình cảm tốt, và nghệ sĩ không phải là người yếu đuối nhưng lại có khả năng yêu quý và trân trọng những người đồng lòng. Sự hi sinh của ông cho tình cảm đích thực là công lao của tổ tiên. Vì vậy, Huấn Cao là một biểu tượng rực rỡ cho cái đẹp. Với ông, cái đẹp không chỉ là một công lao của một thời kỳ đã qua, mà còn hiện tại, tương lai và niềm tin vững chắc của Nguyễn Tuân vào sự bất diệt của cái đẹp trong cuộc sống.

Nếu Huấn Cao là một hình ảnh đẹp đẽ và lãng mạn quá đáng, viên quản ngục lại là cái đẹp của thế giới hiện thực, đẹp của muôn loài người sống trong xã hội này. Viên quản ngục là một nhân vật vô danh, có thể là tôi, có thể là bạn, có thể là bất kì ai trong cuộc sống này. Vì vậy, việc nhận biết và tương tác với viên quản ngục dễ dàng hơn và có sức thuyết phục hơn. Viên quản ngục là một người sống trong thực tại. Ông sống trong một môi trường đau khổ, nơi người ta “sống bằng sự tàn nhẫn và lừa lọc”, đó là nơi mà sự tàn nhẫn và lừa lọc là vốn có. Trong tình huống đó, ông vẫn giữ được sự trong trắng và tình cảm, mô phỏng một âm thanh trong trẻo xen vào những bài hát lời hoàn hảo nhưng thường xuyên hỗn tạp và hỗn loạn. Nó rất khó để giữ thiên lương trong một môi trường tối tăm nhưng lại thể hiện màu sắc tươi mới, thơm ngát như hoa sen từ một chốn bùn lầy. Không chỉ có thiên lương, quản ngục còn là người biết yêu và trân trọng cái đẹp, sẵn sàng hi sinh vì cái đẹp. Ước muốn của việc quản ngục là “có một ngày được treo trên tường nhà một đôi chữ đối do Huấn Cao viết” vì ông biết “chữ viết của Huấn Cao rất đẹp, vuông vắn”, và “có được chữ Huấn Cao là có một vật báu trên đời”. Hơn nữa, việc này cũng thể hiện lòng thành của “một người cách xa xôi” và hiểu được tính cách vốn “khoảnh khắc” của Huấn Cao. Ước muốn này càng trở nên mạnh mẽ khi ông bị khinh bạc bởi Huấn, nhưng quản ngục không dùng sức mạnh vũ lực để yêu cầu chữ (hoặc có thể ông biết rằng không thể dùng nó để ép buộc người có tài hoa viết chữ?). Thay vào đó, ông sử dụng sự tôn trọng và lòng chung thủy để đạt được sự sự nhận chữ một cách tự nguyện. Mối quan hệ giữa Huấn Cao và quản ngục trở thành một sự bổ sung lẫn nhau về mối quan hệ giữa nghệ sĩ và người yêu nghệ thuật, giống như Vũ Như Tô và Đan Thiềm. Với Huấn Cao, quản ngục hoàn toàn tự nhiên và trang trọng. Qua việc tiếp xúc với Huấn Cao, quản ngục ngày càng tôn trọng và trọng vọng nhân cách rực rỡ của một nghệ sĩ. Nếu Huấn Cao tạo ra cái đẹp, thì quản ngục biết thưởng thức cái đẹp. Và biết thưởng thức cái đẹp chính là cái đẹp. Nguyễn Tuân cũng đã nói: “Một kẻ biết kính mến khí phách, một kẻ biết tiếc, biết trọng người có tài, chắc chắn không phải là kẻ xấu hay vô tình”. Huấn Cao và quản ngục tạo thành một cặp hình ảnh bổ sung cho nhau về mối quan hệ giữa nghệ sĩ và người yêu nghệ thuật, giống như Vũ Như Tô và Đan Thiềm. Sánh bên Huấn Cao, viên quản ngục hoàn toàn xứng đáng với bản sắc của nhân cách. Trong tù ngục, tinh thần chỉ quan và tử tù còn tương xứng với hình ảnh của nhân cách. Ở viện quan coi ngục, con người có tâm hồn đẹp đang tìm kiếm cái đẹp là mục tiêu sống và sáng ngời như những người mà Huấn Cao ngưỡng mộ. Lắng nghe lời tâm sự của viên quản ngục, Huấn Cao mà thầy thơ làm nhiệm vụ của mình đã tỏ ra biết ơn và ngưỡng mộ những từ ngữ chân thành của kẻ tử tù. Họ quý trọng Huấn Cao và xem ông như người bạn thân, họ cúi đầu và nói một lời chào mừng con nước mắt chảy từ kẻ khác bằng miệng. Điều này có thể được coi là tuyên bố của nhà văn họ Nguyễn về cái Đẹp là chân lí cai trị tâm hồn con người. GS Nguyễn Đăng Mạnh đã rất tốt khi nhận định về thái độ của viên quản ngục trước kẻ tử tù: “Có những cúi đầu khiến con người trở nên hèn hạ, có những vị trí thấp hơn khiến con người trở nên đê tiện. Nhưng cũng có những cúi đầu khiến con người trở nên cao cả, to lớn, lẫm liệt và tinh tế hơn. Đó là cúi đầu trước tài, trước cái đẹp, trước cái thiên lương”. Đó là sự chiến thắng của cái đẹp.

Đánh Bại Cái Chết

Cho đến nay, người ta thường nghĩ rằng sức mạnh của cái chết là tuyệt đối. Nó nuốt chửng tất cả, phá hủy tất cả. Nhưng chỉ có cái đẹp là không thể thay đổi theo thời gian, không đầu hàng trước cái chết. Huấn Cao có thể đã chết, nhưng đây chỉ là cái chết về thể xác tạm thời. Tài hoa của một nghệ sĩ vẫn tồn tại trong bốn tác phẩm viết chữ mà ông để lại và tính cách cao cả vẫn còn sống trong trái tim mọi người, quản ngục và thầy thơ. Cái chết thực sự không phải là uống chén rượu độc hoặc máu đổ. Cái chết thực sự là khi chúng ta quên đi. Với Huấn Cao, ngàn năm sau này, người dân vẫn sẽ kể lại huyền thoại về “ngày xưa có một tử tù viết chữ đẹp – Truyện cổ nước Nam” như tiêu đề của truyện “Chữ Người Tử Tù” khi nó được xuất bản lần đầu trên tạp chí Tao đàn vào năm 1938. Thật sự, cảnh cho chữ cũng là cảnh chuyển giao của cái đẹp, của thiên lương. Nó đã cố gắng chiến thắng cái chết, vượt qua cái chết.

Trong cảnh cho chữ, Nguyễn Tuân đã cho ta thấy được sự chiến thắng của cái đẹp trước ngoại cảnh. Cảnh cho chữ kỳ lạ đó diễn ra vào ban đêm yên tĩnh, khi “nhà tù Sơn chỉ có tiếng mõ trong vọng canh”, cái tĩnh lặng của đêm đã lan rộng khắp làng và con đường hẹp. Và đêm đó cũng là đêm cuối cùng của một người tử tù tài hoa, đêm mà “những ngọn nến cao lên từ mặt đất tối, nắm giữ một ngôi sao muốn từ biệt vũ trụ”. Truyền thống cho rằng, người ta tìm kiếm cái đẹp trong cảnh vắng, khi không gian thanh tịnh và tâm hồn thoải mái. Nhưng cái đẹp trong cảnh cho chữ lại xảy ra vào ban đêm, khi kẻ tử tù đang đối mặt với ranh giới của cái chết, trong những khoảnh khắc như vậy, ngay cả người có tâm dạ sắt đá cũng phải lung lay. Và cảnh cho chữ còn diễn ra trong không gian tù ngục, nơi “buồng tối chật hẹp, ẩm và ốm, tràn ngập mạng nhện và phân chuột”. Nơi đó đã phản chiếu ánh sáng của ngọn đuốc như ngọn lửa cháy, làm sáng rực bằng ánh sáng trắng và lấp lánh của phiến lụa và nét tâm hồn trong sáng của ba người thanh sạch. Điều đặc biệt của Nguyễn Tuân ở đây là cách ông sử dụng phương pháp tương phản quen thuộc của những nhà văn lãng mạn để truyền đạt một thông điệp đẹp. Trong sáu câu văn, cụ Tuấn Thừa Sắc đã tạo ra sự đối lập giữa ánh sáng và bóng tối, giữa cái ác và cái thiện, cái xấu và cái đẹp. Trong tối tăm của đêm, nơi bóng tối trị ngự, bỗng dưng có ánh đuốc, ánh sáng bên ngoài và ánh sáng trong lòng con người. Ánh sáng bị bao quanh nhưng không mờ nhạt, không lép vế, mà thay vào đó, nó rực rỡ như ánh sáng trong Hai Đứa Trẻ của Thạch Lam. Có phải đó là lời khẳng định mạnh mẽ của Nguyễn Tuân về sự bất diệt của ánh sáng, của cái đẹp? Do đó, nơi tù ngục tối tăm, nơi ác quyền trị và cái đẹp vẫn tồn tại, có màu sắc như hoa sen bay ngược theo gió. Với Huấn Cao, quan và tử tù không còn, chỉ còn bạn bè, tri âm Bá Nhỡ và Tử Kì. Ở đó, là một sự hoán đổi vị trí xã hội mà dường như ngược đổ nhưng lại hợp lệ và thiêng liêng. Người tử tù vẫn “buồng tối chật, chân vướng xiềng” nhưng vẫn đều đặn “vẽ chữ trên tấm phiến lụa trắng căng trên mảnh ván”, vẫn điềm tĩnh thưởng thức mùi mực từ những nét chữ vừa viết, vẫn chân thành và nghiêm khắc khuyên bảo người lạc lối tìm về con đường ngay thẳng: “Ở đây lẫn lộn. Ta khuyên bạn nên trốn khỏi nơi này […] Ở đây không thể giữ thiên lương cho lành và cuối cùng cũng không có cuộc sống lương thiện”. Và ngược lại, thầy và ông Quản, hai người quyền cao chức trọng nhất trong trại lao, lại là những người “khúm núm cất những đồng tiền kẽm”, “run run bưng chậu mực”, và sẵn sàng lắng nghe lời dạy bảo của kẻ tử tù và thậm chí “vái người tử tù một cái, chắp tay nói một câu mà dòng nước mắt ứa vào miệng làm nghẹn ngào”, như những người biết ơn mưa nhiều của người. Đó là gì nếu không là lời tuyên ngôn của nhà văn họ Nguyễn về cái đẹp là điều trị chiếm và cai trị tâm hồn con người? GS Nguyễn Đăng Mạnh đã nhận xét rất tốt về tư thế của viên quản ngục trước kẻ tử tù: “[…] có những cúi đầu khiến con người trở nên hèn hạ, có những vị trí thấp hơn khiến con người trở nên đê tiện. Nhưng cũng có những cúi đầu khiến con người trở nên cao cả, lớn lao, lẫm liệt và tinh tế hơn. Đó là cúi đầu trước tài, trước cái đẹp, trước cái thiên lương”. Đó là sự chiến thắng của cái đẹp.

Kết Luận

Nguyễn Tuân đã sống đến 77 tuổi và viết từ khi còn 17, 18 tuổi. Suốt cuộc đời và sự nghiệp viết lách của mình, ông luôn tìm kiếm, ca ngợi và khẳng định cái đẹp. Rõ ràng, tâm hồn của một nghệ sĩ như vậy vẫn cảm thụ về cái đẹp và đau đáu với những cái đẹp đang bị chà đạp. Nhưng với những người như ông, dù sống hay chết, họ sẽ mãi tôn thờ cái đẹp.

About The Author