Thạch Lam và những tác phẩm đặc biệt của ông

Đã hơn nửa thế kỷ trôi qua, nhưng những người yêu văn chương vẫn không thể quên được một hình ảnh khiếm nhường, từ tốn “bước những bước thật nhẹ nhàng” vào làng văn học hiện đại Việt Nam, mang theo những trang văn nồng nàn chất thơ, đó là nhà văn Thạch Lam. Là một trong những cây bút chính của nhóm Tự lực văn đoàn, nhưng văn phong của Thạch Lam vẫn “chảy” riêng biệt.

Trong trẻo như nắng sớm, thanh khiết như sương mai

Sinh ngày 7.7.1910, in tập truyện ngắn đầu tay vào năm 1937 và qua đời năm 1942, Thạch Lam đã để lại một di sản sáng tạo kéo dài khoảng 5-6 năm, nhưng đã đủ để cái tên Thạch Lam trở nên vô cùng sâu đậm trong lòng độc giả. Giữa bộn bề ngột ngạt của cuộc sống hiện đại, đọc lại “Dưới bóng hoàng lan”, “Hai đứa trẻ”, “Cô hàng xén”, “Nắng trong vườn”… của Thạch Lam, ta thấy tâm hồn mình như lắng lại, như được gột rửa trong sáng hơn, thanh sạch hơn.

Nhận xét về văn chương của Thạch Lam, nhà văn Vũ Ngọc Phan từng nói rằng: “Ngay trong tác phẩm đầu tay (“Gió đầu mùa”), người ta đã thấy Thạch Lam đứng vào một phái riêng… Ông có một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh vô cùng, ngòi bút chuyên tả tỷ mỷ những cái rất nhỏ và rất đẹp… Phải là người giàu tình cảm lắm mới viết được như vậy”.

Một cái nhìn đầy lạc quan vào cuộc sống

Dù là một thành viên của Tự lực văn đoàn và chịu những ảnh hưởng nhất định của trường phái lãng mạn, Thạch Lam chọn cho mình một lối đi hoàn toàn riêng biệt trong văn chương. Không chọn phong cách lãng mạn, thoát ly hiện thực như những tác giả trong nhóm văn Tự lực, cũng không chọn lối đi đầy dữ dội như Ngô Tất Tố hay trào lộng như Vũ Trọng Phụng, Thạch Lam viết về những điều hết sức bình dị và tinh tế.

Văn chương của ông nhẹ nhàng và trong trẻo nhưng vẫn bám sát vào hiện thực cuộc sống. Thông qua những điều giản dị, Thạch Lam không chỉ muốn khẳng định vẻ đẹp tâm hồn và phẩm chất của con người mà còn bày tỏ một cái nhìn đầy lạc quan vào cuộc sống. Dưới cái nhìn tinh tế của nhà văn, người đọc phát hiện ra lẩn khuất giữa những tăm tối và khắc nghiệt không thể trốn chạy của hiện thực vẫn còn những vẻ đẹp đầy lấp lánh.

Đó là vẻ đẹp của bình dị thôn quê với đường gạch, hàng cây, với tiếng gió xào xạc hay ngay cả trong ánh đèn của đoàn tàu vụt qua nơi phố huyện nghèo và hơn hết là vẻ đẹp đầy sáng ngời của tâm hồn con người. Đó là: Tiếng trống thu không trên cái chợ huyện nhỏ; từng tiếng một vang xa để gọi buổi chiều. Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn. Dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rơ rệt trên nền trời. Chiều, chiều rồi. Một buổi chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào” (“Hai đứa trẻ”). Lời lẽ nhẹ nhàng, thủ thỉ nhưng lại gợi ra biết bao xúc cảm mạnh mẽ, thiên nhiên dưới con mắt của Thạch Lam bao giờ cũng là mặt hồ phản chiếu tâm trạng của con người.

Văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực

Giới thiệu tập truyện ngắn “Gió đầu mùa” xuất bản trước Cách mạng Tháng Tám, Thạch Lam đã viết: “Đối với tôi văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên, trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn”. Trong toàn bộ di sản sáng tạo của Thạch Lam, hầu như không một trang viết nào lại không thắm đượm tinh thần đó. Mỗi tác phẩm là một bức tranh về cuộc đời, về con người nhưng nhất quán lại chính là con người Thạch Lam.

Đọc các sáng tác của ông, nhất là truyện ngắn, người ta thường cảm thấy bùi ngùi thương xót trước một cảnh đời lầm than hay bâng khuâng man mác trước trạng thái tâm hồn của ai đó hình như rất quen thuộc với mình. Đó là vì những sáng tác của Thạch Lam mang trong mình cả giá trị hiện thực lẫn sự cảm thông đối với những mảnh đời ông viết. Quả thật khó mà quên được một mẹ Lê (“Nhà mẹ Lê”), bà mẹ nghèo với mười một đứa con bữa rau bữa cháo đắp đổi qua ngày. Sống chen chúc trong căn lều lụp xụp tồi tàn, nhưng tình thương thuần phác và tấm lòng của người mẹ khổ ấy đã nâng đỡ bao bọc cho những đứa con. Cũng chính vậy, khi mẹ Lê bị chó dữ nhà giàu cắn chết trong ngày đói thì túp lều chật hẹp tồi tàn của mẹ trở nên hư vô, trống trải vô chừng.

Còn biết bao hình ảnh đáng thương đáng nhớ khác nữa trong từng trang viết của tác giả “Gió đầu mùa”: đó là những cô Dung, một thời thơ trẻ bị quên lãng thiệt thòi; một đời làm dâu và môt đời chết trong cõi sống (“Hai lần chết”); một đứa trẻ cố thức đêm chỉ để nhìn ánh sáng đèn của chuyến tàu đêm với hy vọng được nhìn thấy cảnh náo nhiệt ở sân ga. Là những người lính cũ (“Người lính cũ”), những anh Bào (“Người bạn trẻ”), cô Khanh (“Người bạn cũ”)… mà những con sóng dữ, những là gió độc của cuộc đời đưa đẩy tới những kết cuộc bế tắc, lầm than, bi đát vô cùng.

Một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh đã khắc sâu vào tâm hồn người đọc

Nguyễn Tuân đã nhận xét về ngôn ngữ văn chương của Thạch Lam rất sâu sắc “Thạch Lam đã làm cho tiếng Việt gọn ghẽ đi, co duỗi thêm, mềm mại và tươi tắn hơn. Thạch Lam có đem sinh sắc vào tiếng ta. Và theo tôi nghĩ, đứng bên cái tiêu chuẩn thái độ tư tưởng nó là tiêu chuẩn chung cho các thể, các ngành văn nghệ thì đây là cái chuẩn trong những tiêu chuẩn quan trọng nếu không là duy nhất”. Thạch Lam đã mang tới những đóng góp không nhỏ trong quá trình hiện đại hóa văn học trên phương diện ngôn ngữ và mang dấu ấn rất riêng của cây bút lãng mạn, giàu xúc cảm và tài hoa.

Văn chương như một lời tuyên ngôn với tình yêu đối với cuộc sống

Thạch Lam từng nói: “Cái thực tài của nhà văn nguồn gốc chính là ở tâm hồn nhà văn, một nghệ sĩ phải có một tâm hồn phong phú, những tình cảm dồi dào. Nếu không, nghệ sĩ đó chỉ là thợ văn khéo thôi”. Ông đã lặng lẽ tự mổ xẻ mình để xây dựng nên những con người sống động giữa cuộc sống thường. “Tâm thấy ngày nay cũng như mọi ngày, ngày kia cũng thế nữa, tất cả cuộc đời nàng lúc nào cũng chịu khó và hết sức như tấm vải thô dệt đều nhau. Có phải đâu chỉ mình cô; trong những luỹ tre xanh kia, bao nhiêu người cũng như cô, cũng phải chịu khó và nhọc nhằn để kiếm tiền nuôi chồng, nuôi con, nuôi các em” (“Cô hàng xén”). Nhà văn đã thực sự đặt mình vào địa vị nhân vật để nói lên suy nghĩ về số phận và cuộc đời những cô hàng xén nghèo khó sớm tối phải tần tảo vất vả vì gia đình. Và Thế Lữ đã rất xúc động khi nhớ về Thạch Lam: “Sự thật tâm hồn Thạch Lam diễn trong văn chương phức tạp nhiều hình, nhiều vẻ, nhưng bao giờ cũng đằm thắm, thân mật, cũng nhân hậu, cũng nghẹn ngào một chút lệ thầm kín của tình thương” (“Thạch Lam và văn chương”).

Một tác giả mang đến cái nhìn đẹp giản dị và nhân đạo

Nghệ thuật chân chính phải là nghệ thuật vị nhân sinh, vì con người và cuộc đời. Thạch Lam đã hiểu điều này và lấy chất liệu từ cuộc sống để “dệt” nên những trang văn để đời. Thạch Lam không chỉ để “nắng trong vườn”, mà còn “vẽ” nắng thật đẹp trong lòng mỗi chúng ta…

About The Author