Lão Hạc - Truyện ngắn Nam Cao

Lão Hạc và tôi ngồi cạnh nhau. Sau một ngụm thuốc lào, lão đưa tôi mồi rơm và đóm. Tôi nhấp thuốc trước nhưng lão không nghe. Cuối cùng, tôi thổi một hơi và đặt đóm vào lòng lão. Lão nói:

  • Có lẽ tôi bán con chó đấy, ông giáo ạ!

Nghe lão nói như vậy, tôi không mấy quan tâm. Lão chỉ muốn nhận được sự quan tâm của tôi thôi. Thật ra, tôi biết lão chỉ nói thế để có chút sự chú ý, không bao giờ lão bán con chó đó. Dù lão bán hay không, cũng không quan trọng. Tôi không hiểu lão lo lắng vì một con chó như thế nào…

Lão hút hết điếu thuốc và nói:

  • Này! Thằng cháu nhà tôi đã một năm rồi không có giấy má gì đấy, ông giáo ạ!

Lão đang nhớ đến thằng cháu của mình. Nó đi làm ở rừng cao su năm nay. Tôi mới về từ Sài Gòn, nó đã hết hạn công-ta. Lão muốn mượn tôi đưa thư cho nó. Tuy nhiên, nó muốn gia hạn thêm một lần nữa… Lão giải thích cho tôi hiểu tại sao lão nói về con chó và chuyện con cháu như vậy.

  • Con chó là để cháu nó mua, để nuôi và giết thịt khi cưới vợ…

Cuộc đời thật thường như vậy. Mọi người đã định ra một việc nhưng lại không thể làm được. Bố mẹ của cô gái biết vậy, nên cũng đồng ý cho cô gả. Nhưng yêu cầu lớn: trăm đồng bạc tiền mặt, cau và rượu… cưới phải trả hai trăm đồng bạc. Lão Hạc không lo được. Thằng con lão muốn bán vườn để lo cho đủ tiền. Nhưng lão không cho bán vườn. Ai lại bán vườn để lấy vợ? Và nếu làng cô gái đòi yêu cầu như vậy, dù bán vườn đi cũng không đủ. Lão Hạc biết điều đó, nhưng không dám đồng ý. Lão cố gắng giải thích cho con trai hiểu. Nhưng con trai cứ khăng khăng theo đuổi người con gái kia mãi. Lão thương con trai. Nhưng làm sao được?

Tháng mười năm đó, con trai kia tới làm vợ. Và con trai lão thì lấy một ông phó lý giàu có. Con trai lão đầy tự hào. Ngày sau đó, con trai lão đến sở mộ phu đăng ký và nói: “Con chỉ có ba đồng bạc, để ông cụ đây. Có liên quan gì đến đi làm ở miền đồn điền cao su…”

Lão kể với tôi và thở dài. Lão nói:

  • Trước khi đi, nó còn cho tôi ba đồng bạc! Con còn bảo: “Con biếu cụ ba đồng để cụ thỉnh thoảng ăn quà. Con ở nhà mãi cũng không có bữa nào, nên con đi không phải lo. Cụ làm bòn vườn và làm thuê làm mướn thêm cho người ta thế nào cũng đủ ăn. Con đi chuyến này cố gắng kiếm được bạc, không có tiền, sống khổ sống sở ở làng này, nhục lắm!…”. Tôi chỉ biết khóc, chẳng biết làm gì nữa. Thẻ của nó bị những người ta giữ, hình của nó bị chụp. Nó đã lấy tiền của người ta. Nó không còn là con tôi nữa…

Lão Hạc ơi! Tôi hiểu tại sao lão không muốn bán con chó vàng của lão. Con chó đó là niềm vui cuối cùng của lão. Vợ lão đã chết, con lão đã đi, già rồi mà lão cứ thường trúng một mình. Con chó làm bạn với lão, giảm đi một chút nỗi buồn. Lão gọi nó là cậu Vàng như gọi con cái của mình. Thỉnh thoảng, khi không có việc gì, lão làm búi rận cho nó hoặc đưa nó đi tắm ao. Lão cho nó ăn cơm trong một cái bát như nhà giàu. Lão chia sẻ thức ăn với nó. Buổi tối, khi lão uống rượu, nó ngồi dưới chân lão. Lão nhắm mắt và gắp thức ăn cho nó như gắp cho con trẻ. Lão nói với nó như nói với đứa cháu bé:

  • Cậu có nhớ bố cậu không? Hả cậu Vàng? Bố cậu đã lâu không có thư về. Bố cậu đi đã ba năm rồi đấy… Hơn ba năm… Có đến gần bốn năm…

Con chó chỉ nhìn lão mà không tỏ ra gì. Lão bảo nó:

  • Nó giết mày đấy! Mày có biết không? Ông cho thì bỏ bố!

Con chó vui mừng vẫy đuôi, để lấy lại lòng lão. Lão vẫn trừng mắt nhìn con chó, đe dọa:

  • Vẫy đuôi à? Vẫy đuôi thì cũng giết! Mày chết đi!

Thấy lão quyết tâm, con chó vừa vẫy đuôi vừa nhúc nhích. Nhưng lão vội nắm lấy nó, ôm đầu nó, vặn vào lưng nó và nói:

  • À không! À không! Không giết cậu Vàng đâu nhỉ!… Cậu Vàng của ông ngoan lắm! Ông không cho giết… Ông để cậu Vàng ông nuôi…

Lão buông con chó ra để nhấc chén, uống rượu. Lão nhìn một lát rồi thở dài. Rồi lão bắt đầu tính toán. Lão đang tính tiền từ của nhà con…

Sau khi con trai đi, lão tự hỏi: “Cái vườn là của con, cụ đã cố giữ lại cho con. Nếu con không đủ tiền cưới vợ, cụ sẽ thêm vào. Nếu con có đủ tiền cưới vợ, cụ sẽ cho con và vợ sống…”

Lão chán nản và nói với tôi:

  • Bây giờ hết nhẵn rồi, ông giáo ạ! Tôi chỉ bị ốm hai tháng mười tám ngày. Hai tháng mười tám ngày đã không làm ra một xu, còn thuốc và ăn… Ông thử tính xem bao nhiêu tiền đã vào đấy?

Từ khi ốm, lão yếu hơn. Công việc nặng không còn làm được. Và làng bị bão tàn. Vườn lão chưa bán được cái gì. Gạo càng ngày càng kém. Mỗi ngày, lão và con chó ăn ba hào gạo, nhưng vẫn đói khát…

Lão đã mời tôi một việc… Lão muốn gửi cho tôi ba sào vườn của con để tôi trông nom cho vườn và giúp lão khi lão cần. Lão muốn trao lại cho tôi văn tự sở hữu của vườn để không ai đòi đến vườn. Khi con lão trở về, nó sẽ nhận vườn làm của riêng mình, nhưng văn tự vẫn để tên tôi…

Tôi nhận lời của lão. Từ đó, lão hủy hoại mọi thứ lợi ích từ vườn. Lão chỉ ăn những gì mà lão tự tạo ra. Mỗi ngày, lão ăn một loại thực phẩm. Có khi ăn chuối, có khi ăn khoai, rau má, vài củ ráy, hay ốc. Tôi đã chia sẻ với vợ tôi về lão. Nhưng vợ tôi không ủng hộ tôi giúp lão. Vợ tôi nguyện cho lão chết, không muốn giúp lão. Nhà tôi cũng cơ cực, con của chúng tôi cũng đói…

Lão Hạc! Nếu chúng ta không hiểu người xung quanh, chúng ta chỉ thấy họ là người đáng trách, ngu ngốc, nghèo mà thôi. Chỉ có chúng ta mới thấy họ đáng thương và không thể thương… Vợ tôi không ác, nhưng cô ấy đã chịu quá nhiều khó khăn. Người đau chân có thể không thể nghĩ đến điều gì khác ngoài đau chân. Khi ta khổ quá, ta không thể nghĩ đến ai nữa. Những suy nghĩ tốt bị che lấp bởi nỗi lo lắng, nỗi buồn và sự ích kỷ. Tôi hiểu điều đó, nên tôi buồn chứ không tức giận. Tôi lặng lẽ giúp đỡ lão Hạc. Nhưng lão cũng biết vợ tôi không ưa giúp lão. Lão từ chối những gì tôi cho lão. Lão càng cách xa tôi…

Lão không hiểu tôi, tôi nghĩ vậy, và tôi càng buồn. Những người nghèo nhiều tự ái thường như vậy. Họ dễ tự ti nên rất hay chạnh lòng. Ta khó lòng làm hài lòng họ…

Một hôm, tôi phát hiện tiếng ồn đến từ nhà lão Hạc. Tôi vội chạy sang. Mọi người hàng xóm đã đến trước tôi và xôn xao trong nhà lão. Tôi lao vào. Lão Hạc giằng xé trên giường, tóc rối bù, quần áo lộn xộn, mắt trợn trừng. Lão đau đớn và bất thình lình chết. Chẳng ai biết lão chết vì bệnh gì mà đau đớn như vậy. Chỉ có tôi và binh Tư hiểu. Nhưng không ai biết hết! Lão Hạc ơi! Hãy yên lòng và nhắm mắt! Đừng lo gì vườn của lão. Tôi sẽ giữ gìn cho lão. Khi con lão về, tôi sẽ trao lại cho nó và nói: “Đây là cái vườn mà ông cụ thân sinh đã giữ lại cho anh: ông cụ đã đành chết mà không bán đi một sào nào…”

About The Author